بررسی هزینه سبد غذایی خانوار در ایران و پیامدهای آن
مقدمه
امنیت غذایی همواره به عنوان یکی از اهداف اصلی توسعه پایدار مطرح بوده است. رویدادهایی نظیر شیوع کووید-۱۹، تغییرات اقلیمی، جنگ‌ها و تحریم‌ها، امنیت غذایی جهانی را تهدید می‌کنند. با توجه به اهمیت تغذیه و مصرف مواد غذایی در برنامه‌ریزی بودجه و خرید خانوار، بررسی هزینه تأمین سبد غذایی مطلوب برای جامعه ایرانی، به تفکیک اجزا و بر اساس میانگین قیمت اقلام منتخب غذایی در مناطق شهری، از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ (۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲) از اهمیت بالایی برخوردار است. این مطالعه به بررسی روند تغییرات این هزینه‌ها و پیامدهای آن می‌پردازد.
روش‌شناسی و داده‌ها
در این مطالعه مقطعی، سبد غذایی مطلوب کشور به عنوان مرجع اندازه‌گیری هزینه سبد غذایی قابل قبول مورد استفاده قرار گرفته است. اطلاعات مربوط به قیمت مواد غذایی و هزینه‌های خانوار از مرکز آمار ایران و بانک مرکزی جمع‌آوری شده است. هزینه تأمین سبد غذایی مطلوب برای جامعه ایرانی، به صورت کلی و برای هر یک از اجزا، برای یک فرد و یک خانواده چهار نفره محاسبه شده است. پس از استخراج اطلاعات هزینه تأمین سبد غذایی مطلوب در این سه سال، داده‌ها برای بررسی روند مقایسه و تحلیل شده‌اند.
وزارت بهداشت ایران در سال ۲۰۱۲، دستورالعمل‌هایی را برای سبد غذایی مطلوب خانوار ایرانی بر اساس گروه‌های سنی تدوین کرد. این دستورالعمل حداقل اقلام غذایی (دسته‌بندی شده بر اساس گروه‌ها و اقلام غذایی موجود) را که برای خرید و گنجاندن در سبد خرید خانوار توصیه می‌شود، بر اساس سن و جنس اعضای آن مشخص می‌کند. انتظار می‌رود رعایت این سبد غذایی توصیه شده، دریافت روزانه مواد مغذی مورد نیاز خانوارها را در سطح قابل قبولی تضمین کند.
آنچه دیگران میخوانند
افزایش هزینه‌های سبد غذایی در سال‌های اخیر
بر اساس محاسبات، میانگین هزینه خوراک برای یک خانواده چهار نفره در سال ۱۳۹۹ (۲۰۲۰-۲۰۲۱) حدود ۳.۲ میلیون تومان بوده است. این رقم در سال ۱۴۰۰ (۲۰۲۱-۲۰۲۲) با ۲۷ درصد افزایش به ۴.۳۶۵ میلیون تومان رسید و در سال ۱۴۰۱ (اکتبر ۲۰۲۲) با ۳۵ درصد افزایش نسبت به سال ۱۴۰۰، به ۶.۷۸۵ میلیون تومان بالغ شد.
بررسی‌های دیگر نشان می‌دهد که در تیر ماه ۱۴۰۲، قیمت گروه «خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها» به طور متوسط ۱۲۸.۱ درصد بیشتر از تیر ماه سال گذشته بوده است؛ یعنی سطح قیمت این گروه طی فقط یک سال بیش از دو برابر شده است. قیمت هشت گروه از ۱۰ گروه اصلی مواد غذایی در عرض یک سال دست‌کم دو برابر شده است. در این میان، قیمت روغن‌ها و چربی‌ها حدود ۳.۶ برابر، شیر، پنیر و تخم‌مرغ و همچنین انواع گوشت و فرآورده‌های آن حدود ۲.۵ برابر و نان و غلات و میوه و خشکبار حدود ۲.۲ برابر قیمت‌های سال قبل شده است.
در اردیبهشت ۱۴۰۳، هزینه سبد کالابرگ برای یک خانواده چهار نفره، شامل اقلامی نظیر برنج، گوشت، مرغ، تخم‌مرغ، روغن، حبوبات، قند و شکر، شیر، ماکارونی، ماست و پنیر، از ۴ میلیون و ۷۸۲ هزار و ۵۱۷ تومان در اردیبهشت ۱۴۰۲ به ۶ میلیون و ۸۵ هزار و ۱۲۲ تومان افزایش یافته است.
محاسبات اکوایران نیز نشان می‌دهد که در آبان ۱۴۰۴، هزینه کلی تأمین حداقل خوراک برای یک فرد ۴ میلیون و ۳۳۸ هزار تومان و برای یک خانوار ۳.۱ نفره، ۱۳ میلیون و ۴۵۰ هزار تومان برآورد شده است.
اجزای اصلی سبد غذایی و سهم آن‌ها در هزینه
در اسفند ۱۳۹۸ (مارس ۲۰۲۰)، سه قلم اصلی که بیشترین سهم را در هزینه سبد غذایی مطلوب برای جامعه ایرانی داشتند، میوه‌ها، گوشت قرمز و محصولات لبنی بودند که بیش از نیمی (۵۶ درصد) از کل هزینه را تشکیل می‌دادند. در سال‌های بعدی نیز میوه‌ها، محصولات لبنی و گوشت قرمز همچنان بیشترین سهم را در هزینه سبد غذایی مطلوب برای جامعه ایرانی داشتند و بیش از نیمی (۵۱ درصد) از هزینه‌ها را به خود اختصاص دادند.
در میان گروه‌های هزینه‌ای، نابرابری در گروه غذای آماده، چربی و روغن حیوانی، خشکبار، گوشت دام و آبزیان و برنج و غلات شدیدتر است. اما گروه‌های گوشت دام، برنج و غلات و انواع میوه نسبت به سایر گروه‌ها سهم بالاتری در نابرابری کلی داشته‌اند.
پیامدهای افزایش هزینه سبد غذایی
افزایش سهم خوراک در هزینه‌های خانوار، به ویژه برای دهک‌های پایین درآمدی، پیامدهای جدی دارد. بر اساس «قانون انگل»، هرچه خانوار فقیرتر باشد، سهم بزرگ‌تری از درآمد خود را صرف خوراک می‌کند. این وضعیت در ایران به گونه‌ای است که سهم بیش از ۵۰ درصدی خوراک، خانوار ایرانی را وامی‌دارد تا خوراک کمتر یا ارزان‌تر و کم‌کیفیت‌تر بخرد و مصرف کند. این امر منجر به کوچک‌تر شدن سهم بسیاری از خوراک‌ها مانند گوشت و فرآورده‌های شیری در سفره خانوارهای ایرانی شده است.
مرکز آمار ایران برآورد کرده است که مقدار کیلوکالری «سبد غذایی» خانوار ایرانی حدود ۱۹۳۰ کیلوکالری است، در حالی که مقدار بایسته آن ۲۵۰۰ کیلوکالری است. این نشان‌دهنده عدم تأمین نیازهای تغذیه‌ای مطلوب برای بسیاری از خانوارها است. سهم فزاینده خوراک، خانوار ایرانی را از برآوردن بهینه دیگر نیازهای زندگی همچون مسکن، درمان و آموزش بازمی‌دارد.
نتیجه‌گیری و پیشنهادات
با توجه به افزایش چشمگیر هزینه‌های سبد غذایی در سال‌های اخیر و پیامدهای منفی آن بر امنیت غذایی و رفاه خانوارها، پیشنهاد می‌شود اقدامات زیر صورت گیرد:
- حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر و هدفمند کردن یارانه‌ها بر اساس سطوح درآمدی مختلف.
- بازنگری در حقوق و دستمزدها متناسب با تورم قیمت مواد غذایی و هزینه‌های خانوار.
- نظارت مستمر سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان بر قیمت‌ها برای کنترل تورم در بخش مواد غذایی.
این اقدامات می‌تواند به بهبود وضعیت امنیت غذایی و کاهش نابرابری‌های تغذیه‌ای در جامعه کمک کند.
