تغییرات جدید در دهک‌بندی یارانه‌ها: چه کسانی یارانه می‌گیرند و چه کسانی حذف می‌شوند؟
مقدمه
سیستم دهک‌بندی یارانه‌ها در ایران همواره موضوع بحث و تغییر بوده است. با هدف افزایش عدالت و هدفمندسازی پرداخت‌ها، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به صورت دوره‌ای اطلاعات اقتصادی خانوارها را بازبینی می‌کند. این بازبینی‌ها می‌تواند منجر به تغییر دهک خانوارها و در نتیجه، حذف یا برقراری یارانه نقدی شود. در شهریورماه ۱۴۰۵، تغییرات جدیدی در این فرآیند اعمال شده که در ادامه به جزئیات آن می‌پردازیم.
مبنای دهک‌بندی و تغییرات اخیر
دهک‌بندی خانوارها بر اساس یک شاخص واحد انجام نمی‌شود و مجموعه‌ای از اطلاعات اقتصادی خانوار در این فرآیند مورد بررسی قرار می‌گیرد. این اطلاعات شامل حقوق و دستمزد، مالکیت خودرو و ملک، گردش حساب‌های بانکی، سرمایه‌گذاری‌ها و سایر تراکنش‌های مالی است. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با استفاده از اطلاعات موجود در پایگاه رفاه ایرانیان، وضعیت اقتصادی خانوارها را به صورت دوره‌ای بررسی کرده و اطلاعات جدید را در ارزیابی‌های خود لحاظ می‌کند.
بر اساس آیین‌نامه پیشنهادی وزارت کار، در مدل جدید نظام استحقاق‌سنجی یارانه‌ها، «سطح درآمد واقعی خانوار» جایگزین دهک‌بندی سنتی می‌شود. این مدل، علاوه بر تعداد اعضای خانوار، هزینه‌های واقعی زندگی مانند مسکن، خوراک و حمل‌ونقل را نیز به شاخص‌های استحقاق‌سنجی اضافه می‌کند. برای مثال، خانواری در تهران با درآمد ماهانه ۴۰ میلیون تومان که مستأجر است، پس از کسر هزینه‌های ضروری مانند اجاره مسکن، ممکن است در گروه متوسط یا کم‌درآمد قرار گیرد. این روش به دلیل نادیده گرفتن ظاهر درآمد و سنجش قدرت واقعی تأمین معیشت، عادلانه‌تر خوانده شده است.
آنچه دیگران میخوانند
چه کسانی در معرض حذف یارانه قرار دارند؟
تمرکز اصلی فرآیند پالایش بر شناسایی دهک‌های پردرآمد (هشتم، نهم و دهم) است. با این حال، صرفاً قرارگیری در این دهک‌ها به معنای حذف قطعی نیست و وضعیت هر خانوار به صورت مجزا بررسی می‌شود. مطابق ماده ۹ آیین‌نامه مربوطه، گروه‌های زیر بیش از سایرین در معرض حذف یارانه قرار دارند:
- خانوارهای دارای املاک و مستغلات لوکس (مانند باغ‌ویلا) با ارزش بیش از ۵۰ میلیارد تومان (۵۰۰ میلیارد ریال).
- خانوارهای مالک یک یا چند خودروی سواری یا وانت دوکابین با مجموع ارزش بیش از ۵ میلیارد تومان (۵۰ میلیارد ریال).
- مشترکین پرمصرف آب، برق و گاز که پس از دریافت اخطارهای مکرر، الگوی مصرف خود را اصلاح نکرده‌اند.
- ایرانیان مقیم خارج از کشور که طبق گزارش وزارتخانه‌های ذی‌ربط شناسایی شده‌اند.
تغییرات آماری در شهریور ۱۴۰۵
بر اساس اعلام سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، در شهریورماه ۱۴۰۵ تعداد افراد قرارگرفته در دهک‌های اول تا سوم به ۲۸ میلیون و ۱۸۹ هزار و ۷۱۷ نفر رسیده است؛ این در حالی است که این تعداد در مردادماه ۲۸ میلیون و ۲۱۳ هزار و ۱۴۳ نفر بود. به این ترتیب، تعداد افراد قرارگرفته در دهک‌های اول تا سوم در شهریورماه نسبت به مرداد ۲۳ هزار و ۴۲۶ نفر کاهش داشته است.
همچنین تعداد سرپرستان خانوار دریافت‌کننده یارانه در این دهک‌ها از ۱۰ میلیون و ۳۸۶ هزار و ۲۹۹ نفر در مردادماه به ۱۰ میلیون و ۳۸۴ هزار و ۵۹۵ نفر در شهریورماه رسیده که نشان‌دهنده کاهش یک هزار و ۷۰۴ سرپرست خانوار است. از نظر مبلغ پرداختی نیز یارانه مرحله ۱۸۷ شهریورماه ۱۱۰ هزار و ۹۶۹ میلیارد ریال اعلام شده، در حالی که این رقم در مرحله ۱۸۶ مربوط به مردادماه ۱۱۲ هزار و ۸۵۲ میلیارد ریال بود؛ بنابراین مبلغ پرداختی به این گروه در شهریورماه یک هزار و ۸۸۳ میلیارد ریال کمتر از مردادماه شده است.
عوامل مؤثر بر تغییر دهک خانوار
تغییر در درآمد، دارایی، خرید یا فروش ملک و خودرو، میزان و نوع تراکنش‌های بانکی، دریافت سودهای قابل‌توجه و اصلاح اطلاعات ثبت‌شده می‌تواند بر جایگاه خانوار در دهک‌بندی اثرگذار باشد. همچنین تغییر ترکیب خانوار مانند ازدواج، طلاق، تولد فرزند، فوت یکی از اعضا یا جدا شدن فرزندان از خانوار والدین نیز ممکن است موجب تغییر دهک شود.
یکی از مهم‌ترین راهکارهای جلوگیری از قطع یارانه، تفکیک یارانه افراد مجرد بالای ۱۸ سال و فرزندان متأهل عنوان می‌شود تا وضعیت اقتصادی هر خانوار به صورت مستقل مورد ارزیابی قرار گیرد. این اقدام می‌تواند از تجمیع درآمدها و دارایی‌ها جلوگیری کرده و مانع افزایش دهک اقتصادی کل خانواده شود.
نحوه اعتراض به دهک‌بندی و پیگیری یارانه
سرپرستان خانواری که یارانه آنها قطع شده یا نسبت به دهک‌بندی خود اعتراض دارند، می‌توانند با مراجعه به سامانه حمایت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وضعیت دهک اقتصادی خود را بررسی و درخواست بازبینی ثبت کنند. در این سامانه، امکان مشاهده علت قطع یارانه، بررسی اطلاعات اقتصادی خانوار و ثبت اعتراض با استفاده از کد ملی، شماره تلفن همراه و سایر اطلاعات هویتی فراهم شده است.
پس از ثبت اعتراض، اطلاعات اقتصادی خانوار باید مجدداً بررسی و با داده‌های موجود تطبیق داده شود؛ بنابراین زمان رسیدگی به اعتراض‌ها می‌تواند با توجه به وضعیت پرونده و اطلاعات مورد بررسی متفاوت باشد. در صورتی که اعتراض خانوار وارد تشخیص داده شود و شرایط دریافت یارانه احراز شود، پرداخت یارانه در مراحل بعدی برقرار خواهد شد.
نتیجه‌گیری
تغییرات در دهک‌بندی یارانه‌ها فرآیندی پویا است که با هدف افزایش عدالت و هدفمندسازی حمایت‌های دولتی انجام می‌شود. خانوارها باید به صورت دوره‌ای اطلاعات اقتصادی خود را به‌روزرسانی کرده و در صورت بروز هرگونه تغییر، آن را در سامانه‌های مربوطه ثبت کنند. آگاهی از معیارهای دهک‌بندی و نحوه اعتراض به آن، به خانوارها کمک می‌کند تا از حقوق خود در زمینه دریافت یارانه‌ها مطلع باشند و در صورت لزوم، اقدامات لازم را انجام دهند.
