کالابرگ الکترونیکی: مقایسه قیمت‌ها، شرایط استفاده و گروه‌های مشمول

مقدمه

طرح کالابرگ الکترونیکی با هدف حمایت از اقشار مختلف جامعه و جبران بخشی از قدرت خرید از دست رفته ناشی از تورم، به مرحله‌ای رسیده است که تمامی دهک‌های درآمدی امکان استفاده از آن را دارند. این طرح که در ابتدا با حذف ارز ترجیحی و پرداخت یارانه نقدی آغاز شد، اکنون به دو شیوه اصلی برای خرید کالاهای اساسی در دسترس است. در این مقاله به بررسی جزئیات این طرح، مقایسه قیمت‌ها، شرایط استفاده و گروه‌های مشمول می‌پردازیم.

تأثیر حذف ارز ترجیحی و تورم بر کالاهای اساسی

در سال ۱۴۰۱، دولت با حذف ارز ترجیحی برای برخی اقلام اساسی مانند گوشت قرمز، مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات و روغن نباتی، اقدام به هدفمندسازی یارانه‌ها کرد. این اقدام منجر به جهش قابل توجه قیمت‌ها در این کالاها شد. به عنوان مثال، قیمت روغن نباتی تا ۷۸ درصد و تخم‌مرغ تا ۵۰ درصد افزایش یافت. مرغ نیز با جهش ۲۹ درصدی و برنج خارجی با افزایش ۳۷ درصدی مواجه شد. در واکنش به این افزایش قیمت‌ها، دولت طرح کالابرگ را برای جبران بخشی از این شوک تورمی معرفی کرد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که در فاصله پاییز ۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵، قیمت سبد کالاهای تندمصرف خانوار ۵۰ درصد افزایش یافته است. لبنیات با ۸۰ درصد نوسان، بیشترین بی‌ثباتی قیمتی را تجربه کرده و مرغ و تخم‌مرغ نیز جهش ۱۳۰ درصدی داشته‌اند. این افزایش قیمت‌ها به کاهش مصرف کالاهای اساسی، به ویژه لبنیات، منجر شده است.

دو شیوه اصلی استفاده از کالابرگ الکترونیکی

در حال حاضر، اعتبار کالابرگ به دو شیوه اصلی قابل استفاده است:

۱. شیوه خرید آزاد (اعتبار یک میلیون تومانی)

• میزان اعتبار: ماهانه یک میلیون تومان اعتبار غیرنقدی به ازای هر نفر.
• نحوه استفاده: این اعتبار روی کارت بانکی سرپرست خانوار فعال شده و امکان خرید از میان ۱۱ قلم کالای اساسی را فراهم می‌کند.
• قیمت‌گذاری: قیمت کالاها کاملاً بر اساس نرخ بازار محاسبه می‌شود.
• انعطاف‌پذیری: هیچ محدودیتی در انتخاب برند، مقدار یا نوع کالا وجود ندارد.
• شرط استفاده: داشتن حداقل پنج هزار تومان موجودی نقدی در حساب بانکی برای تکمیل فرآیند پرداخت.
• اقلام سبد: سبد کالابرگ در این مدل تنوع بیشتری دارد و علاوه بر اقلام متداول، کالاهایی مانند گوشت قرمز و حبوبات را نیز شامل می‌شود. این روش بیشتر مورد استقبال افرادی است که ترجیح می‌دهند خودشان درباره نوع کالا، میزان مصرف و اولویت‌های غذایی خانوار تصمیم‌گیری کنند.

۲. شیوه بسته حمایتی (ترکیب ثابت)

• محتوای بسته: یک بسته حمایتی مشخص شامل ۹ قلم کالای اساسی که وزن، نوع و قیمت آن از پیش تعیین شده است.
• ارزش بسته: ارزش این بسته برای هر نفر حدود ۱,۳۰۰,۰۰۰ تا ۱,۳۵۰,۰۰۰ تومان برآورد می‌شود.
• نحوه پرداخت: یک میلیون تومان از اعتبار کالابرگ کسر شده و مابقی هزینه (حدود ۳۰۰,۰۰۰ تا ۳۵۰,۰۰۰ تومان) توسط خانوار به‌صورت نقدی پرداخت می‌شود.
• انعطاف‌پذیری: در این شیوه خبری از انتخاب آزادانه در نوع کالا، وزن یا ترکیب اقلام نیست. بسته حمایتی به‌صورت یکسان برای تمام اعضای خانوار اعمال می‌شود.
• خرید تدریجی: امکان خرید تدریجی اقلام در زمان‌ها یا فروشگاه‌های مختلف وجود دارد.
• محاسبه بر اساس بعد خانوار: اقلام بر اساس تعداد اعضای خانوار محاسبه می‌شود؛ به عنوان مثال، یک خانواده چهار نفره در صورت انتخاب این بسته، سهم بیشتری از کالاها (مانند حدود ۶ کیلوگرم گوشت مرغ و ۴ کیلوگرم برنج) دریافت می‌کند.

گروه‌های مشمول و تأثیر بر رفاه خانوار

در ابتدای اجرای طرح کالابرگ، دهک‌های اول تا سوم به ازای هر فرد ۴۰۰,۰۰۰ تومان و دهک‌های چهارم تا نهم ۳۰۰,۰۰۰ تومان یارانه دریافت می‌کردند. این میزان یارانه در مقایسه با سناریوی عدم اجرای سیاست، افزایش قابل توجهی داشت.

دهک‌های پایین (یک تا سه) به دلیل سرانه یارانه دریافتی بیشتر، بعد خانوار بالاتر و مطلق هزینه غذایی کمتر، بزرگ‌ترین برندگان اجرای این سیاست بوده‌اند. برای مثال، یک خانوار دهک اول در سال ۱۴۰۱ حدود ۹,۸۰۰,۰۰۰ تومان سود خالص از اجرای این سیاست کسب کرده است که معادل ۲۳۶,۰۰۰ تومان به ازای هر نفر در ماه می‌شود.

با این حال، این افزایش قدرت خرید در شرایط تورمی بالا، دوام چندانی ندارد. با گذشت زمان و ادامه تورم، قدرت خرید یارانه دریافتی کاهش می‌یابد و سیاست کالابرگ تنها می‌تواند به‌صورت موقت و گذرا قدرت خرید دهک‌ها را افزایش دهد.

در حال حاضر، اعتبار کالابرگ در حالی قرار است حدود ۲۳ تا ۲۵ درصد افزایش یابد که قیمت بسیاری از اقلام اساسی با سرعت بیشتری رشد کرده است. بررسی سبد ۱۱ قلمی نشان می‌دهد که هزینه تهیه همان کالاها که سال گذشته با حدود یک میلیون تومان امکان‌پذیر بود، در مرداد ۱۴۰۵ به حدود ۱,۶۰۰,۰۰۰ تا ۱,۷۰۰,۰۰۰ تومان رسیده است. این فاصله نشان می‌دهد که حتی با افزایش اعتبار، قدرت خرید کالابرگ همچنان از تورم کالاهای اساسی عقب است.

نتیجه‌گیری

طرح کالابرگ الکترونیکی با دو شیوه خرید آزاد و بسته حمایتی، تلاش می‌کند تا بخشی از فشار تورمی بر خانوارها را جبران کند. در حالی که این طرح در کوتاه‌مدت و به ویژه برای دهک‌های پایین جامعه، اثرات مثبتی در حفظ قدرت خرید داشته است، اما با توجه به تورم فزاینده، پایداری این حمایت در بلندمدت با چالش مواجه است. انتخاب بین دو شیوه نیز به اولویت‌ها و نیازهای هر خانوار بستگی دارد؛ شیوه خرید آزاد انعطاف‌پذیری بیشتری را فراهم می‌کند، در حالی که بسته حمایتی، با وجود نیاز به پرداخت نقدی، یک سبد مشخص از کالاهای اساسی را تضمین می‌کند.