هشدار: “سوپر ال‌نینو” در راه ایران؛ پاییز پربارش اما پرمخاطره

پیش‌بینی‌های جدید کارشناسان هواشناسی و محیط زیست، از وقوع یک پاییز پربارش برای ایران حکایت دارد. این وضعیت جوی که تحت تاثیر پدیده «سوپر ال‌نینو» قرار می‌گیرد، می‌تواند دامنه‌های زاگرس و البرز جنوبی را به ویژه با بارش‌های فراوان مواجه کند. این رخداد، هرچند نویدبخش پر شدن ذخایر آبی است، اما در عین حال، لزوم آمادگی در برابر مخاطراتی چون آب‌گرفتگی، فرسایش خاک و زمین‌لغزش را گوشزد می‌کند.

به گزارش ایرنا، نیازعلی ابراهیمی پاک، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات خاک و آب، بر اهمیت بررسی جامع پدیده ال‌نینو از ابعاد مختلف منابع آب، منابع طبیعی، سیلاب‌ها و کشاورزی تاکید کرد. او معتقد است که با توجه به تشدید تغییرات اقلیمی و افزایش آسیب‌پذیری سرزمینی در ایران، نتایج این بررسی‌ها باید در قالب گزارش‌های تحلیلی و سیاستی در اختیار دستگاه‌های مسئول قرار گیرد تا راهکارهای مناسب اتخاذ شود.

«سوپر ال‌نینو» و چشم‌انداز بارش‌های پاییزی

پرویز رضازاده، مشاور امور پیش‌بینی سازمان هواشناسی، با تشریح سازوکار پدیده ال‌نینو و نقش دورپیوندهای اقلیمی، از احتمال وقوع یک «سوپر ال‌نینو» در سال جاری خبر داد. وی افزود که بر اساس خروجی مدل‌های جهانی، ناهنجاری دمای آب در بخش استوایی اقیانوس آرام ممکن است بین 3 تا 3.5 درجه سلسیوس افزایش یابد که نشان‌دهنده شدت بی‌سابقه این پدیده است.

هم‌راستایی برخی شاخص‌های اقلیمی مانند QBO و MJO، همراه با وضعیت خنثی شاخص IOD، احتمال بارش‌های پاییزی مناسبی را برای کشور تقویت کرده است. پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که در ماه‌های مهر، آبان و آذر، بارش‌ها در بخش‌های وسیعی از کشور، به ویژه در زاگرس و دامنه جنوبی البرز، بین 30 تا 40 درصد بیش از نرمال خواهد بود.

رضازاده تصریح کرد که بارش‌های پاییزه عمدتاً از نوع پیوسته و سیستمی هستند و برخلاف رگبارهای شدید بهاری، کمتر منجر به سیلاب‌های ناگهانی و مخرب می‌شوند. با این حال، این بارش‌ها می‌توانند آب‌گرفتگی‌های گسترده و افزایش رواناب را به همراه داشته باشند. او همچنین هشدار داد که از اواخر پاییز و به ویژه در بهمن‌ماه، احتمال وقوع وقفه بارشی و کاهش بارش به زیر حد نرمال وجود دارد.

افزایش دما: تهدیدی پنهان برای کشاورزی

مسعود گودرزی، عضو هیات علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، با تمرکز بر پیامدهای ال‌نینو برای کشاورزی و منابع طبیعی، تاکید کرد که چالش اصلی برای ایران تنها افزایش یا کاهش بارش نیست، بلکه ناهنجاری‌های دمایی و جابه‌جایی زمانی و مکانی بارش‌ها نیز از اهمیت تعیین‌کننده‌ای برخوردار است.

وی خاطرنشان کرد که افزایش دمای کشور در دهه‌های اخیر، منجر به تشدید تبخیر و تعرق، افزایش مصرف آب در کشاورزی، کاهش تاب‌آوری روستاها و گسترش آفات شده است. از این رو، بخش کشاورزی باید خود را با شرایط جدید اقلیمی سازگار کند و به سمت الگوهای کشت کم‌آب‌بر، مقاوم‌تر و دارای ارزش افزوده بالاتر حرکت کند. گودرزی بر ضرورت بازنگری در تقویم زراعی و الگوی کشت و همچنین اجرای پروژه ملی «به‌روزرسانی الگوی زمانی بارندگی در کشور» تاکید کرد.

مخاطرات زمین‌لغزش و فرسایش خاک در مناطق کوهستانی

کارشناس دیگری در این نشست، با تاکید بر اینکه نباید ال‌نینو را به سادگی معادل پربارشی سراسری دانست، اظهار داشت که اثر این پدیده در مناطق مختلف کشور یکسان نیست و بیشترین تاثیر آن احتمالاً در مناطق کوهستانی و بخش‌هایی از زاگرس مشاهده خواهد شد.

در کنار فرصت ایجادشده برای تغذیه آبخوان‌ها و تقویت ذخایر آبی، افزایش بارش‌ها می‌تواند مخاطراتی نظیر زمین‌لغزش، فرسایش خاک، گسترش گالی‌ها و تشدید ناپایداری در دامنه‌ها را به دنبال داشته باشد. این امر به ویژه در مناطقی مانند کرمانشاه، البرز جنوبی، گلستان و بخش‌هایی از سیستان و بلوچستان نیازمند توجه ویژه است.

با توجه به اینکه ال‌نینوی امسال در بستر تغییر اقلیم و افزایش دمای جهانی رخ می‌دهد، پیش‌بینی‌پذیری و مدیریت پیامدها پیچیده‌تر می‌شود. از این رو، کشور باید از رویکرد صرفاً واکنشی عبور کرده و به سمت مدیریت ریسک، تاب‌آوری و سازگاری بلندمدت حرکت کند.

توصیه‌های کلیدی برای مدیریت شرایط پیش‌رو

در جمع‌بندی این نشست، کارشناسان بر راهکارهای متعددی برای مقابله با چالش‌های آتی تاکید کردند:

• استفاده بهینه از بارش‌های فرانرمال برای تغذیه آب‌های زیرزمینی.
• استقرار نظام حسابداری آب و کربن.
• مدیریت یکپارچه حوزه‌های آبخیز.
• لایروبی رودخانه‌ها.
• بازنگری در شیوه مدیریت مخازن سدها.
• توسعه سامانه‌های هشدار سریع.
• افزایش مشارکت جوامع محلی در برنامه‌های سازگاری با تغییر اقلیم.

کارشناسان بر این باورند که ایران باید همزمان برای دو چالش بزرگ، یعنی خشکسالی‌های مزمن و بارش‌های حدی، برنامه‌ریزی کند و از ظرفیت علمی موجود برای کاهش آسیب‌پذیری و افزایش آمادگی استفاده بهینه ببرد.